తెలంగాణ అస్తిత్వానికి – తరాల చరిత్రకు నిదర్శనం

చరిత్రను ఎక్కడి నుంచి మొదలుపెట్టాలి?

ఒక రాజు పుట్టిన తేదీ దగ్గర నుంచా?
ఒక యుద్ధం జరిగిన సంవత్సరం దగ్గర నుంచా?
లేదా ఒక సామ్రాజ్యం ఏర్పడిన దగ్గర నుంచా?

కాదు.

ఒక నేల తన గతాన్ని మన ముందుంచే మొదటి ఆధారం ఎక్కడ కనిపిస్తుందో… అక్కడి నుంచే నిజమైన చరిత్ర మొదలవుతుంది.

కొన్నిసార్లు అది ఒక రాతి మీద చెక్కిన నాలుగు అక్షరాలు కావచ్చు. మరికొన్నిసార్లు ఒక దేవాలయ స్తంభం మీదున్న శాసనం కావచ్చు. ఇంకొన్నిసార్లు రాజు ఇచ్చిన భూదానాన్ని నమోదు చేసిన తామ్రపత్రం కావచ్చు. ఒక కుటుంబంలో తరతరాలుగా చదివిన వేదశాఖ కావచ్చు. ఒక కవి రాసిన పద్యం కావచ్చు. ఒక గ్రామం పేరులో మిగిలిపోయిన “అగ్రహారం” అనే పదం కూడా కావచ్చు.

అందుకే…

“చరిత్ర అంటే మనకు నచ్చిన కథ కాదు; కాలం మన కోసం మిగిల్చిన ఆధారాలను కలిపి చదివే ప్రక్రియ.”

ఇది తెలంగాణను ఒక్క వర్గం నిర్మించిందని చెప్పే ప్రయత్నం కాదు. తెలంగాణ చరిత్ర అనేది గిరిజనులు, రైతులు, శిల్పులు, వ్యాపారులు, సైనికులు, కవులు, గురువులు, మతపెద్దలు, దళిత–బహుజన సమాజాలు, వివిధ మతాలు, వివిధ భాషలు, అనేక రాజవంశాలు కలిపి నిర్మించిన మహా ప్రవాహం.

ఆ మహా ప్రవాహంలో బ్రాహ్మణ సమాజానికి సంబంధించిన పాండిత్యం, వేదాధ్యయనం, ఆలయ సేవ, శాస్త్రవ్యాఖ్యానం, భాషా సేవ, పరిపాలన, సాహిత్యం, సామాజిక ఉద్యమాలు, విద్యా రంగం వంటి పత్రబద్ధమైన అడుగుజాడలను విడిగా గుర్తించి తదుపరి తరానికి చూపించడమే ఈ పరిశోధనా డాక్యుమెంటరీ ఉద్దేశ్యం.

కాలం కన్నా పాతది అనిపించే నేల

తెలంగాణ నేల చరిత్ర కేవలం కాకతీయులతో మొదలుకాదు.

తెలంగాణ ప్రభుత్వానికి చెందిన Epigraphia Telanganica ప్రాజెక్టు మొదటి శతాబ్దం నుంచి Pre-Kakatiya, Imperial Kakatiya, Rudramadevi–Prataparudra కాలం, Post-Kakatiya కాలం వరకు లభించిన శాసనాలను నాలుగు సంపుటాలుగా క్రమబద్ధీకరించింది. ఈ శాసనాల్లో బ్రాహ్మీ, ప్రాకృతం, సంస్కృతం, తెలుగు, కన్నడ, నాగరి, నందినాగరి వంటి భాషా–లిపి సంప్రదాయాలు కనిపిస్తాయి.

అంటే మన ముందు ఉన్న తెలంగాణ భూమి కేవలం ఒక రాజకీయ భూభాగం కాదు.
ఇది శతాబ్దాలుగా అక్షరాలను మోసిన నేల.

రాజ్యాలు మారాయి.
రాజధానులు మారాయి.
భాషల అధికార స్థానం మారింది.
కానీ అక్షరం మాత్రం మిగిలింది.

అదే చరిత్ర.

ఆలంపూర్… రాతిలో నిలిచిన కాలం

కృష్ణా–తుంగభద్ర సంగమ ప్రాంతానికి సమీపంలోని ఆలంపూర్‌ను చూస్తే మనం కేవలం ఆలయాలను చూడటం కాదు.
చాళుక్యుల కాలపు రాజకీయ–ఆధ్యాత్మిక నిర్మాణాన్ని చూస్తున్నాం.

నవబ్రహ్మ ఆలయ సముదాయం ఈ ప్రాంతంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రాచీన దేవాలయ సంప్రదాయాల్లో ఒకటి. బాదామి చాళుక్యుల కాలపు నిర్మాణ వారసత్వానికి ఆలంపూర్ ప్రధాన కేంద్రంగా తెలంగాణ ప్రభుత్వ జిల్లా చరిత్ర కూడా గుర్తిస్తోంది.

తరువాత రాష్ట్రకూటులు, కళ్యాణి చాళుక్యులు, ఇతర పాలకులు వచ్చారు.
రాజకీయ అధికారాలు మారినా దేవాలయం చుట్టూ పూజ, విద్య, దానం, పండితసేవ వంటి వ్యవస్థలు కొనసాగాయి.

ఇక్కడ మనం గుర్తుంచుకోవాల్సిన విషయం ఒకటి.
ఆలయం అంటే అప్పటి సమాజంలో కేవలం ప్రార్థనా మందిరం మాత్రమే కాదు.

అది విద్యాకేంద్రం.
అది ఆర్థిక కార్యకలాపాల కేంద్రం.
అది భూదానాల నమోదు కేంద్రం.
అది కళాకారుడికి ఉపాధి.
పండితుడికి ఆశ్రయం.
పూజారికి సేవా స్థానం.
ప్రజలకు సామూహిక స్థలం.

వేములవాడ – రాజధాని, దేవాలయం, జ్ఞాన పరంపర

వేములవాడ చాళుక్యుల కాలం తెలంగాణ చరిత్రలో మరో ముఖ్యమైన అధ్యాయం.
ఎనిమిదో శతాబ్దం నుంచి పదో శతాబ్దం మధ్య వేములవాడ ఒక కీలక రాజకీయ–సాంస్కృతిక కేంద్రంగా ఎదిగింది.

అక్కడ కనిపించే దేవాలయ నిర్మాణాలు, శాసన ఆధారాలు, రాజవంశ సంబంధాలు ఒక్క విషయం చెబుతాయి—
ఈ ప్రాంతంలో రాజ్యపాలనతో పాటు పండితులను, మతపరమైన సంస్థలను, విద్యా సంప్రదాయాలను ఆదరించే వ్యవస్థ కూడా ఉండేది.

అందుకే తెలంగాణలో బ్రాహ్మణ చరిత్రను కేవలం ఇంటిపేర్లతో వెతకడం సరిపోదు.

ఇవే మనకు చరిత్రను బలంగా చెప్పగల ప్రశ్నలు.

కాకతీయుల కాలం – ఊహ కాదు, శాసనం మాట్లాడుతోంది

1079 సంవత్సరానికి చెందిన హనుమకొండ కాకతీయ శాసనం ప్రస్తుతం తెలిసిన అత్యంత పురాతన కాకతీయ రికార్డుల్లో ఒకటిగా National Mission on Monuments and Antiquities నమోదు చేసింది.

కానీ బ్రాహ్మణ సమాజ చరిత్ర పరంగా మరింత ఆసక్తికరమైన ఆధారం 1171 సంవత్సరానికి చెందిన కాకతీయ రుద్రదేవుని కాలపు కరీంనగర్ శాసనం.

ఆ శాసనంలో మంత్రి గంగాధరుడు తన వంశాన్ని ఆత్రేయ గోత్రంతో అనుసంధానిస్తూ నమోదు చేయించుకున్నాడు. అతని పూర్వీకుల పేర్లూ శాసనంలో ఉన్నాయి.

అంతేకాదు.
గంగాధరుడు ఒక గ్రామాన్ని బ్రాహ్మణులకు అగ్రహారంగా ఇచ్చినట్లు, త్రికూట ఆలయం నిర్మించినట్లు శాసనం నమోదు చేస్తోంది.

ఇక్కడే “అగ్రహారం” అనే పదం మన documentaryలో ప్రత్యేకంగా వివరించాలి.

“అగ్రహారం అంటే కేవలం బ్రాహ్మణుల ఇళ్ల వరుస కాదు; మధ్యయుగ భారతదేశంలో విద్య, వేదాధ్యయనం, ధర్మశాస్త్రం, పూజా విధానం, గ్రామ ఆర్థిక వ్యవస్థలతో ముడిపడిన సంస్థాగత నివాస వ్యవస్థ.”

కాకతీయ కాలంలో కొత్త గ్రామాలను నిర్మించి వాటిలో కొన్నింటిని అగ్రహారాలు, బ్రహ్మదేయాలుగా బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన విధానం చారిత్రక పరిశోధనల్లో కూడా నమోదైంది.

అంటే…
ఇది మనం ఇప్పుడు చెప్పుకుంటున్న కథ కాదు.
రాతిపై నమోదు చేసిన పరిపాలనా చర్య.

ఇదే చరిత్ర.

కుందవరం శాసనం – పేర్లు, గోత్రాలు, దానం

కాకతీయ గణపతిదేవుని కుటుంబానికి చెందిన కుందమాంబకు సంబంధించిన కుందవరం శాసనం మరో విశేషమైన ఆధారం.

ఆమె తన పేరుతో ఏర్పడిన కుందపుర అగ్రహారాన్ని వివిధ గోత్రాలకు చెందిన బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చినట్లు శాసన సంప్రదాయంలో నమోదైంది.

ఇక్కడ మనం ఒక విషయాన్ని గమనించాలి.

ఎందుకు గోత్రాల పేర్లు నమోదు చేశారు?
ఎందుకు దానం పొందినవారి వివరాలు రాతిపై చెక్కించారు?

ఎందుకంటే అది ఒక రోజు కోసం చేసిన ప్రకటన కాదు.
తరాల తరువాత కూడా ఆ హక్కు, ఆ దానం, ఆ సంస్థ గుర్తుండాలని.

ఈరోజు మనం ఆ రాతిని చదువుతున్నామంటే—
శాసనం తన పని చేసింది.

ఏడు, ఎనిమిది శతాబ్దాల తరువాత కూడా అది మనతో మాట్లాడుతోంది.

వరంగల్ – రాజులు మాత్రమే కాదు, వారి వెనుక ఉన్న జ్ఞాన వ్యవస్థ

కాకతీయ చరిత్రలో ప్రతాపరుద్రుడు, రుద్రమదేవి, గణపతిదేవుడు వంటి మహారాజుల పేర్లు మనకు తెలుసు.

కానీ ఒక రాజ్యం కేవలం రాజుతో నడవదు.

మంత్రులు కావాలి.
లేఖకులు కావాలి.
శాసన రచయితలు కావాలి.
జ్యోతిష్యజ్ఞులు కావాలి.
వైద్యులు కావాలి.
గురువులు కావాలి.
ఆలయ నిర్వహకులు కావాలి.
ధర్మశాస్త్ర పరిజ్ఞానం కలిగినవారు కావాలి.

అందుకే మధ్యయుగ తెలంగాణలో బ్రాహ్మణ సమాజాన్ని అర్థం చేసుకోవాలంటే వారి పాత్రను కేవలం పురోహితత్వానికి పరిమితం చేయకూడదు.
వారు అప్పటి జ్ఞాన వ్యవస్థలో ఉన్న అనేక పాత్రలను విడివిడిగా పరిశోధించాలి.

కొలచలం మల్లినాథ సూరి – మెదక్ నేల నుంచి సంస్కృత ప్రపంచానికి

పద్నాలుగో–పదిహేనో శతాబ్దాల మధ్య తెలంగాణ ప్రాంతం ఇచ్చిన అసాధారణ పండితుల్లో కొలచలం మల్లినాథ సూరి ఒకరు.

మెదక్ ప్రాంతంలోని కొల్చారం ఆయనతో అనుబంధించబడుతుంది.

సంస్కృత సాహిత్య ప్రపంచంలో ఆయన ఒక సాధారణ వ్యాఖ్యాత కాదు.
కాళిదాసు, భారవి, మాఘ, శ్రీహర్ష వంటి మహాకవుల రచనలకు ఆయన చేసిన వ్యాఖ్యానాలు శతాబ్దాల పాటు విద్యార్థులకు, పండితులకు ప్రమాణగ్రంథాలుగా నిలిచాయి.

“వ్యాఖ్యాన చక్రవర్తి”, “మహామహోపాధ్యాయ” వంటి బిరుదులతో ఆయన పేరు స్మరించబడింది.

ఒక చిన్న తెలంగాణ ప్రాంతం నుంచి బయలుదేరిన పండితుడు…
సంస్కృత మహాకావ్యాలను భారతదేశం మొత్తం ఎలా చదవాలో ప్రభావితం చేశాడంటే—

ఇది ప్రాంతీయ చరిత్ర కాదు.
ఇది భారత మేధోచరిత్రలో తెలంగాణ వేసిన సంతకం.

“ఒక రాజు నిర్మించిన కోట కూలిపోవచ్చు; ఒక పండితుడు రాసిన వ్యాఖ్యానం వెయ్యేళ్ల తరువాత కూడా తరగతి గదిలో తెరవబడవచ్చు.”

ఇదీ చరిత్ర.

బమ్మెర – పొలం నుంచి భాగవతం వరకు

తరువాత మన ప్రయాణం బమ్మెరకు వస్తుంది.
నేటి జనగామ ప్రాంతం.

అక్కడి నేలతో ముడిపడిన పేరు— బమ్మెర పోతన.

తెలంగాణ ప్రభుత్వ జిల్లా సమాచారం కూడా పోతనను తెలుగు–సంస్కృత పాండిత్యం కలిగిన నియోగి బ్రాహ్మణ కుటుంబ నేపథ్యంతో నమోదు చేస్తుంది.

కానీ ఆయన గొప్పతనం జన్మించిన వర్గంలో కాదు.
ఆయన సృష్టించిన సాహిత్యంలో ఉంది.

ఒక గ్రామీణ జీవితం.
వ్యవసాయంతో సంబంధం.
అదే సమయంలో అపారమైన కవిత్వ ప్రతిభ.

సంస్కృత భాగవతాన్ని తెలుగు హృదయంలో నిలిపిన మహాకవి.

ఆయన మాటల్లో—

“పలికెడిది భాగవతమట…”

ఈ ఒక్క భావమే పోతన సాహిత్య తత్వాన్ని మనకు పరిచయం చేస్తుంది.

రాజసభలకు మాత్రమే సాహిత్యం పరిమితం కాలేదు.
తెలంగాణ పొలం నుంచి కూడా మహాగ్రంథం పుట్టింది.

ఆ గ్రంథం ఒక కుటుంబంలో చదివబడింది.
తర్వాత ఒక గ్రామంలో.
తర్వాత వేల గ్రామాల్లో.
తరువాత తరాలుగా.

అదే వారసత్వం.

భద్రాచలం – భక్తి సంగీతంగా మారినప్పుడు

పదిహేడో శతాబ్దంలో తెలంగాణ భక్తి–సంగీత చరిత్రలో మరో పేరు వెలుగుతుంది.
కంచర్ల గోపన్న.

ప్రజల హృదయంలో ఆయన పేరు— భక్త రామదాసు.

తెలంగాణ ప్రభుత్వ పర్యాటక, విద్యా ఆధారాలు ఆయనను భద్రాచలం ప్రాంతంలో తహసీల్దారుగా పనిచేసిన వ్యక్తిగా, శ్రీరామ భక్తుడిగా, ప్రముఖ వాగ్గేయకారుడిగా నమోదు చేస్తున్నాయి.

భద్రాచలం ఆలయ నిర్మాణంతో ఆయన జీవితం ముడిపడింది.
రాజధనం వినియోగంపై ఆరోపణలు వచ్చాయి.
జైలు జీవితం వచ్చింది.

కానీ ఆ జైలు గోడల మధ్యనుంచి వచ్చిన కీర్తనలు తెలంగాణ సంగీత స్మృతిలో శాశ్వతమయ్యాయి.

ఇక్కడ చరిత్ర, భక్తి, జనవిశ్వాసం మూడు కలుస్తాయి.
Research documentaryగా మనం వాటిని కలగాపులగం చేయకూడదు.

స్పష్టంగా వేరు చేసి చూపించాలి.
అప్పుడే documentaryకి విశ్వసనీయత వస్తుంది.

కాలం 1895 వైపు తిరుగుతుంది…

ఇప్పుడు కెమెరా వేగంగా శతాబ్దాలు దాటుతుంది.
శాసనాల ప్రపంచం నుంచి ముద్రణ యంత్రాల ప్రపంచానికి వస్తుంది.

తాళపత్రం కాగితమవుతుంది.
గురుకులం పాఠశాలగా మారుతుంది.
రాజసభ స్థానంలో ప్రజాసభ వస్తుంది.

ఇది 19వ శతాబ్దం చివరి హైదరాబాద్.
1895.

హైదరాబాద్‌లో భారత్ గుణవర్ధక సంస్థ వంటి గ్రంథాలయ–సాంస్కృతిక సంస్థలు ఏర్పడుతున్న కాలం.

ఇది చిన్న విషయం అనిపించవచ్చు.
కానీ చరిత్రలో library movement అనేది కేవలం పుస్తకం తీసుకెళ్లి చదివే వ్యవస్థ కాదు.

పుస్తకం ద్వారా ప్రజలు ప్రపంచాన్ని తెలుసుకునే ద్వారం.
చదివిన మనిషి ప్రశ్నించడం మొదలుపెడతాడు.
ప్రశ్నించిన సమాజంలో భాషా చైతన్యం వస్తుంది.
అక్కడి నుంచే సామాజిక చైతన్యం పెరుగుతుంది.

1895 నుంచి తెలంగాణలో ప్రారంభమైన ఈ కొత్త ప్రజా మేధో వాతావరణాన్ని అర్థం చేసుకోకుండా 20వ శతాబ్దపు తెలంగాణను అర్థం చేసుకోలేం.

1901లో హైదరాబాద్‌లో శ్రీకృష్ణదేవరాయ ఆంధ్ర భాషా నిలయం స్థాపించబడింది.

కొమర్రాజు లక్ష్మణరావు, నాయని వెంకట రంగారావు, రావిచెట్టు రంగారావు వంటి ప్రముఖులు ఈ ప్రయత్నంతో ముడిపడ్డారు.

ఇది కేవలం ఒక library ప్రారంభోత్సవం కాదు.
నిజాం రాష్ట్రంలోని తెలుగు ప్రజలకు తమ భాషలో చదవడానికి, చర్చించడానికి, సాహిత్యాన్ని విస్తరించడానికి ఏర్పడిన ఒక ముఖ్య వేదిక.

తెలంగాణ ప్రభుత్వ SCERT చరిత్ర గ్రంథం కూడా 1901లో ఈ భాషా నిలయం ఏర్పాటును తెలంగాణ library movementలో ముఖ్య ఘట్టంగా నమోదు చేస్తోంది.

“ఒక భాషను నిషేధించాల్సిన అవసరం లేదు; ఆ భాషలో చదివే ప్రదేశాలను లేకుండా చేస్తే చాలు. అందుకే గ్రంథాలయం కూడా ఒక ఉద్యమమే.”

ఈ సందర్భంలో బ్రాహ్మణ పండితులు, తెలుగు విద్యావేత్తలు, ఇతర సామాజిక వర్గాల మేధావులు కలిసి భాషా చైతన్యంలో పాల్గొన్నారు.

ఇది ఒక సమాజం ఒంటరిగా చేసిన ఉద్యమం కాదు.
అది తెలంగాణ మేధో సమాజం కలిసి నిర్మించిన వేదిక.

1918.

హైదరాబాద్ విద్యా చరిత్రలో ఒక మహత్తరమైన సంవత్సరం.
ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం ఏర్పడింది.

ఉర్దూను ఉన్నత విద్యా మాధ్యమంగా ఉపయోగించడం అప్పటి భారతీయ విద్యా చరిత్రలో ఒక ప్రత్యేక ప్రయోగం.

ప్రాచీన విద్యా సంప్రదాయాల నుంచి ఆధునిక university వ్యవస్థకు తెలంగాణ సమాజం వేగంగా మారుతున్న కాలం ఇది.

తరువాత సంస్కృతం, తెలుగు, చరిత్ర, విజ్ఞానం, న్యాయం, వైద్యం, ఇంజనీరింగ్ వంటి రంగాలు విస్తరించాయి.

1954లో Osmania Universityలో Sanskrit Academy స్థాపించబడటం ఈ దీర్ఘ పాండిత్య పరంపర ఆధునిక పరిశోధనా సంస్థ రూపంలో కొనసాగిన ముఖ్య ఘట్టం.

శతాబ్దాల క్రితం అగ్రహారంలో గురువు ముందు కూర్చున్న విద్యార్థి…
ఇప్పుడు విశ్వవిద్యాలయ గ్రంథాలయంలో పరిశోధకుడిగా కూర్చున్నాడు.

స్థలం మారింది.
పద్ధతి మారింది.
కానీ జ్ఞానాన్వేషణ కొనసాగింది.

20వ శతాబ్దపు హైదరాబాద్ భాషా చరిత్రలో ఒక చిన్న సంఘటన పెద్ద చైతన్యానికి కారణమైంది.

1921 ప్రాంతంలో హైదరాబాద్‌లోని వివేకవర్ధిని వేదికపై జరిగిన సమావేశంలో తెలుగులో తీర్మానం ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రయత్నించిన వ్యక్తిని అవహేళన చేసిన ఘటనను తెలంగాణ SCERT నమోదు చేస్తుంది.

తెలుగు మాట్లాడే ప్రజలకు అది వ్యక్తిగత అవమానం కాదు.
తమ భాషకు జరిగిన అవమానంగా అనిపించింది.

అక్కడ నుంచి భాషా హక్కు ఒక ప్రజా ప్రశ్నగా మారింది.

సాహిత్య సంఘాలు…
గ్రంథాలయాలు…
ఆంధ్ర జనసంఘం…
తరువాత ఆంధ్ర మహాసభ…

ఇవన్నీ ఒక పెద్ద సామాజిక చైతన్య ప్రవాహంలో భాగమయ్యాయి.

ఇదీ చరిత్ర.

ఒక సమావేశంలో ఎవరో మాట్లాడనీయకపోవడం…
కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత ఒక ఉద్యమానికి విత్తనమవుతుంది.

1930 నాటికి తెలంగాణలో ఆంధ్ర మహాసభ ప్రజా వేదికగా ఎదిగింది.

భాష మాత్రమే కాదు.
విద్య.
గ్రామ సమస్యలు.
సామాజిక సంస్కరణ.
ప్రజా హక్కులు.
పరిపాలనలో ప్రజల భాగస్వామ్యం.

ఇలాంటి అంశాలు ముందుకు వచ్చాయి.

ఈ కాలంలో తెలంగాణలోని అనేక కుటుంబాల్లో ఒక ఆసక్తికరమైన మార్పు జరుగుతోంది.

ఒక తరం సంస్కృతం చదివింది.
తర్వాతి తరం తెలుగు, ఉర్దూ చదివింది.
మరొక తరం ఇంగ్లీష్ విద్యలోకి వచ్చింది.

కొంతమంది పురోహితులుగా కొనసాగారు.
కొంతమంది ఉపాధ్యాయులయ్యారు.
కొంతమంది న్యాయవాదులు.
కొంతమంది ప్రభుత్వ ఉద్యోగులు.
కొంతమంది రచయితలు.

ఇక్కడే తెలంగాణ బ్రాహ్మణ సమాజపు ఆధునిక వృత్తి రూపాంతరం మొదలైనట్లు మనం చూడవచ్చు.

ఉస్మానియా విద్యార్థి ప్రపంచంలో మరో ఉద్రిక్త అధ్యాయం.
“వందేమాతరం” గానం ప్రశ్నగా మారింది.

నిజాం పాలనకు వ్యతిరేకంగా యువతలో జాతీయ భావన పెరుగుతోంది.

ఈ వాతావరణంలో ఒక పదిహేడేళ్ల యువకుడు కూడా ఉద్యమంలో పాల్గొన్నాడు.

ఆ యువకుడు తరువాత భారతదేశ రాజకీయ చరిత్రను ప్రభావితం చేసిన వ్యక్తి— పాములపర్తి వెంకట నరసింహారావు.

భారత ప్రధానమంత్రి కార్యాలయం ప్రచురించిన అధికారిక వివరాల్లో, నిజాం ప్రభుత్వం వందేమాతరం పాడేందుకు అనుమతి నిరాకరించిన సమయంలో నరసింహారావు ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారని, అప్పటికి ఆయన వయస్సు కేవలం 17 సంవత్సరాలు అని నమోదు చేసింది.

ఈ దృశ్యాన్ని documentaryలో నెమ్మదిగా చూపాలి.

17 ఏళ్ల యువకుడు.
విశ్వవిద్యాలయ వాతావరణం.
పాట పాడాలా వద్దా అనే ప్రశ్న.
ఆ ప్రశ్న వెనుక స్వేచ్ఛ.

అదే యువకుడు ఐదు దశాబ్దాల తరువాత దేశ ప్రధానమంత్రి.

“కొన్ని జీవితాలను అర్థం చేసుకోవాలంటే చివరి పదవిని కాదు, మొదటి తిరుగుబాటును చూడాలి.”

ఇప్పుడు కెమెరా మరో యువకుడి వైపు తిరుగుతుంది. దాశరథి కృష్ణమాచార్యులు.

సంస్కృత–వైష్ణవ పాండిత్య వాతావరణం ఉన్న కుటుంబంలో పుట్టిన యువకుడు.
కానీ ఆయన చేతిలో పుస్తకం మాత్రమే లేదు.
ప్రజల బాధను చూసిన కవి హృదయం ఉంది.

నిజాం పాలనకు వ్యతిరేక ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు.
జైలు జీవితం అనుభవించారు.
నిజామాబాద్ ఖిల్లా ఆయన జీవితంలో ఒక చారిత్రక స్థలం అయింది.

అక్కడ కవి రాసిన భావం తరువాత మొత్తం తెలంగాణ స్వాభిమానానికి ప్రతీకగా మారింది—

“నా తెలంగాణ కోటి రతనాల వీణ.”

ఇది కేవలం కవిత్వం కాదు.
ఒక ప్రాంతాన్ని ప్రేమతో పిలిచిన స్వరం.
ఒక నిర్బంధితుడి గొంతు.
ఒక భవిష్యత్ తెలంగాణ భావనకు కవితా రూపం.

బ్రాహ్మణుడంటే కేవలం మంత్రం చదివేవాడని ఒకరికి భావన ఉంటే…
దాశరథి చరిత్ర ఆ నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది.

వేదం చదివిన కుటుంబం నుంచి వచ్చిన వ్యక్తి…
అవసరమైనప్పుడు నిరంకుశ అధికారాన్ని ప్రశ్నించే కవిగా మారగలడని చూపిస్తుంది.

సెప్టెంబర్ 1948.
హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో విలీనమైంది.

ఇది తెలంగాణ సామాజిక చరిత్రలో ఒక మహా మార్పు.
నిజాం పరిపాలనా వ్యవస్థ నుంచి ప్రజాస్వామ్య భారత పరిపాలనా వ్యవస్థకు మార్పు ప్రారంభమైంది.

పాత సంస్థలు మారాయి.
విద్యా భాషలు మారాయి.
ఉద్యోగ వ్యవస్థ మారింది.
భూసంబంధాలు మారాయి.
గ్రామీణ అధికార నిర్మాణం మారింది.

ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం కూడా 1948 తరువాత కొత్త దశలోకి ప్రవేశించి, ఇంగ్లీషును బోధనా మాధ్యమంగా స్వీకరించింది.

ఇది బ్రాహ్మణ కుటుంబాల మీద కూడా ప్రభావం చూపింది.
సంప్రదాయ వేద–ఆలయ జీవనాన్ని కొనసాగించిన కుటుంబాలతో పాటు…
కొత్త విద్య ఆధారంగా ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు, న్యాయవృత్తి, వైద్యం, బోధన, పరిపాలన వంటి రంగాల్లోకి కొత్త తరాలు వెళ్లడం వేగవంతమైంది.

1952లో హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలో ప్రజాస్వామ్య ఎన్నికల తరువాత బూర్గుల రామకృష్ణారావు ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.

నిజాం పాలన నుంచి ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థకు మారుతున్న హైదరాబాద్ రాష్ట్రానికి ఇది ఒక కీలక దశ.

ఒకప్పుడు రాజు ఇచ్చిన ఫర్మాన్ పరిపాలనను నిర్ణయించేది.
ఇప్పుడు ప్రజల ఓటు ప్రభుత్వాన్ని నిర్ణయించడం మొదలైంది.

ఇలాంటి మార్పులే చరిత్రను శతాబ్దాలుగా విడదీసే గీతలు.

1954లో ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో Sanskrit Academy స్థాపించబడింది.

దీనిని documentaryలో ప్రత్యేకంగా చూపాలి.
ఎందుకంటే ఇది ఒక symbolic bridge.

ఒక వైపు మల్లినాథ సూరి వంటి శతాబ్దాల నాటి సంస్కృత వ్యాఖ్యాత.
మరో వైపు ఆధునిక universityలో Sanskrit Academy.
మధ్యలో ఎన్నో శతాబ్దాలు.

కానీ అధ్యయన పరంపర తెగిపోలేదు.

“తాళపత్రం నుంచి పరిశోధనా పత్రం వరకు వచ్చిన ప్రయాణమే నాగరికత.”

1956 రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణతో తెలంగాణ ప్రాంతం ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో భాగమైంది.

ఇది రాజకీయ భౌగోళిక మార్పు మాత్రమే కాదు.
ఉద్యోగాలు, విద్య, భాష, పరిపాలన, నీళ్లు, వనరులు, ప్రాంతీయ అవకాశాలపై కొత్త చర్చలకు ఆరంభం.

తెలంగాణ అస్తిత్వం అనే భావన మరలా ప్రజా చర్చలోకి రావడానికి ఇదే నేపథ్యం.

ఒక ఆసక్తికరమైన విషయాన్ని ఇక్కడ documentary చెప్పాలి.
తెలంగాణ అస్తిత్వం కొత్తగా 2000లలో పుట్టలేదు.
భాష, ప్రాంతం, ఉద్యోగ హక్కులు, స్థానిక అవకాశాలు, పరిపాలన—ఇవి వివిధ దశల్లో ముందుకు వచ్చిన ప్రశ్నలు.

1969.

విద్యార్థులు వీధుల్లోకి వచ్చారు.
ఉద్యోగాలు, ముల్కీ నిబంధనలు, ప్రాంతీయ న్యాయం, ఒప్పందాల అమలు వంటి అంశాలపై తెలంగాణ ఉద్యమం ఉధృతమైంది.

తెలంగాణ ప్రభుత్వ పాఠ్యపుస్తకాలు కూడా 1969 ఉద్యమాన్ని రాష్ట్ర నిర్మాణ చరిత్రలో ఒక కీలక దశగా గుర్తిస్తున్నాయి.

హైదరాబాద్‌లో ఈరోజు కనిపించే తెలంగాణ అమరవీరుల స్తూపం ఆ కాలపు జ్ఞాపకాన్ని మోస్తుంది.

ఆ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నవారు ఒక్క వర్గానికి చెందినవారు కాదు.
అది తెలంగాణ సమాజంలోని వివిధ వర్గాల సామూహిక రాజకీయ స్పందన.

అందుకే బ్రాహ్మణ చరిత్రను చెప్పేటప్పుడు కూడా తెలంగాణ సమగ్ర చరిత్ర నుంచి వేరుచేసి చెప్పకూడదు.
మన కథ తెలంగాణలో ఉంది; తెలంగాణ కథకు బయట కాదు.

1970ల నాటికి తెలంగాణ బ్రాహ్మణ కుటుంబాల జీవన విధానంలో మరింత స్పష్టమైన మార్పు కనిపిస్తుంది.

ఒక ఇంట్లో తాత వేదపండితుడు.
కొడుకు ప్రభుత్వ ఉద్యోగి.
మనవడు ఇంజనీర్.

మరొక కుటుంబంలో తండ్రి పురోహితుడు.
కూతురు ఉపాధ్యాయురాలు.
మనవడు వైద్యుడు.

ఇలాంటి కుటుంబ పరివర్తనాలు ఒక్క అధికారిక శాసనంలో కనిపించవు.
కానీ modern social historyలో ఇవి అత్యంత ముఖ్యమైనవి.

అందుకే ఈ documentaryలో నిజమైన మూడు తరాల కుటుంబాలను గుర్తించి interview చేయాలి.

ఇవన్నీ record చేస్తే… అది documentary కాదు. Oral History Archive అవుతుంది.

దాశరథి నుంచి ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యం వరకు

దాశరథి కృష్ణమాచార్యుల సాహిత్యం తరువాతి దశాబ్దాల్లో తెలంగాణ సాహిత్య స్వరానికి ప్రత్యేక గుర్తింపునిచ్చింది.

కవిత్వం నుంచి సినిమా పాట వరకు ఆయన ప్రయాణించారు.

ఒకప్పుడు జైలు గోడల మధ్య నిజాం పాలనను ప్రశ్నించిన కలం…
తరువాత ప్రేమగీతాన్ని కూడా రాసింది.

అదే రచయిత వ్యక్తిత్వ వైశాల్యం.

తెలంగాణ బ్రాహ్మణ చరిత్రలో కూడా ఇలాంటి విరుద్ధాలే కనిపిస్తాయి.

వేదం ఉంది.
విప్లవం ఉంది.
ఆలయం ఉంది.
విశ్వవిద్యాలయం ఉంది.
సంస్కృతం ఉంది.
తెలుగు ఉంది.
పురోహితుడు ఉన్నాడు.
రాజకీయ నాయకుడు ఉన్నాడు.
పండితుడు ఉన్నాడు.
శాస్త్రవేత్త ఉన్నాడు.

ఇది ఒకే రంగులో ఉన్న చరిత్ర కాదు.

1980ల నాటికి హైదరాబాద్ వేగంగా విస్తరిస్తోంది.
విద్యా సంస్థలు పెరుగుతున్నాయి.
ప్రభుత్వ రంగ ఉద్యోగాలు, బ్యాంకులు, విశ్వవిద్యాలయాలు, పరిశోధనా సంస్థలు కొత్త మధ్యతరగతిని నిర్మిస్తున్నాయి.

ఈ దశలో అనేక సంప్రదాయ కుటుంబాలు పట్టణాలకు వలస వచ్చాయి.
గ్రామంలో ఉన్న అగ్రహారం ఖాళీ కావడం ప్రారంభమైంది.

పాత ఇల్లు మిగిలింది.
దేవాలయం మిగిలింది.
గోత్రం గుర్తుంది.

కానీ కుటుంబ సభ్యులు హైదరాబాద్, వరంగల్, విజయవాడ, ఢిల్లీ, ముంబై, విదేశాలకు వెళ్లారు.

ఇక్కడ documentary ఒక ప్రశ్న అడగాలి—

“మనం ముందుకు వచ్చామా? అవును. కానీ మనం ఎక్కడి నుంచి వచ్చామో నమోదు చేశామా?”

ఇదే ఈ పరిశోధన అవసరం.

1991.

భారతదేశం తీవ్రమైన ఆర్థిక సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కొంటున్న కాలం.

ఆ సమయంలో దేశ ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించిన వ్యక్తి— పి.వి. నరసింహారావు.

1921లో కరీంనగర్ ప్రాంతంలో జన్మించిన వ్యక్తి.
ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో చదివిన విద్యార్థి.
17 ఏళ్ల వయస్సులో నిజాం పాలనకు వ్యతిరేకంగా వందేమాతరం ఉద్యమంలో పాల్గొన్న యువకుడు.
ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి.
కేంద్ర మంత్రి.
చివరకు 1991 నుంచి 1996 వరకు భారత ప్రధానమంత్రి.

భాషలపై అసాధారణ పట్టు.
సాహిత్యంపై ఆసక్తి.
తెలుగు రచనలను హిందీలోకి, ఇతర భాషా రచనలను తెలుగులోకి అనువదించిన పాండిత్యం.
దేశ రాజకీయ–ఆర్థిక మార్పుల అత్యంత కీలక దశలో నాయకత్వం.

ఈ ప్రయాణాన్ని documentaryలో ఒక lineతో ముగించవచ్చు—

“ఒకప్పుడు పాట పాడే హక్కు కోసం నిలిచిన విద్యార్థి… అర్ధశతాబ్దం తరువాత దేశ దిశను నిర్ణయించే స్థానంలో కూర్చున్నాడు.”

అది కేవలం పి.వి. కథ కాదు.
విద్య ఎంత దూరం తీసుకెళ్లగలదో చూపించే తెలంగాణ కథ.

1895లో మనం ఈ ఆధునిక అధ్యాయాన్ని ప్రారంభించాం.
అప్పుడు హైదరాబాద్‌లో ఒక గ్రంథాలయం, ఒక పఠనశాల, ఒక భాషా చైతన్యం పెద్ద విషయం.

1995 నాటికి ప్రపంచం మారిపోయింది.

టెలిఫోన్ విస్తరిస్తోంది.
కంప్యూటర్ కొత్త భవిష్యత్తుకు సంకేతమవుతోంది.
విదేశీ ఉద్యోగాల గురించి యువత ఆలోచిస్తోంది.
ఇంజనీరింగ్, మెడిసిన్, సైన్స్, సివిల్ సర్వీసెస్ కొత్త ఆశయాలు.

సంప్రదాయ అగ్రహారంలో జన్మించిన కుటుంబాల సంతతి ప్రపంచ నగరాలకు వెళ్తోంది.

1895లో పుస్తకం కోసం library అవసరమైన సమాజం…
1995లో ప్రపంచ సమాచార యుగం ద్వారం దగ్గర నిలిచింది.

ఈ వందేళ్ల మధ్య…

భాషా నిలయాలు వచ్చాయి.
ఉస్మానియా వచ్చింది.
స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం వచ్చింది.
నిజాం పాలన ముగిసింది.
ప్రజాస్వామ్యం వచ్చింది.
రాష్ట్ర పునర్వ్యవస్థీకరణ జరిగింది.
1969 తెలంగాణ ఉద్యమం వచ్చింది.
తెలంగాణ అస్తిత్వ ప్రశ్న మళ్లీ మళ్లీ ముందుకొచ్చింది.
తెలంగాణ నుంచి భారత ప్రధానమంత్రి ఎదిగాడు.

ఒక్క శతాబ్దం.
ఎన్ని మార్పులు!

ఇదే చరిత్ర.

మరి బ్రాహ్మణ చరిత్ర అంటే ఏమిటి?

పాత జంధ్యం చూపించడం మాత్రమే కాదు.
పూజా పాత్రలు చూపించడం మాత్రమే కాదు.

ఒక వేదపండితుడి పేరు నమోదు చేయడం.
ఒక అగ్రహారం ఎప్పుడు ఏర్పడిందో కనుక్కోవడం.
ఒక శాసనంలో ఉన్న గోత్రాన్ని చదవడం.
ఒక కుటుంబంలో ఉన్న తాళపత్రాన్ని digital scan చేయడం.
వందేళ్ల పాత ఫోటో వెనుక రాసిన పేరును గుర్తించడం.
ఒక గ్రామ దేవాలయంలో 80 ఏళ్లుగా సేవ చేసిన కుటుంబాన్ని interview చేయడం.
తెలంగాణ విమోచన ఉద్యమంలో పాల్గొన్న వ్యక్తి వారసులను కలవడం.
1969 ఉద్యమం చూసిన వృద్ధుడి మాట record చేయడం.
1950లో మొదటి graduate అయిన మహిళ కథను నమోదు చేయడం.

ఇవన్నీ కలిసినప్పుడు—
అది “మన వాళ్ల గొప్పతనం” అనే ప్రచారం కాదు.
అది social documentation.

చరిత్రను గొప్పగా చేయాల్సిన అవసరం లేదు

నిజమైన చరిత్రకు అలంకారం అవసరం లేదు.
అది చిన్నదైనా నిజమే అయితే చాలు.

ఒక శాసనంలో ఒక్క పేరు దొరికినా అది evidence.
ఒక పాత registerలో 1912 తేదీ కనిపించినా evidence.
1938లో విద్యార్థి suspension order దొరికినా evidence.
1947 జైలు record దొరికినా evidence.
1954 university proceeding దొరికినా evidence.
1969 పాత newspaper దొరికినా evidence.
1991 photograph వెనుక date ఉన్నా evidence.

“చరిత్రకు శబ్దం పెంచాల్సిన అవసరం లేదు; ఆధారం పెంచాలి.”

ఇదే ఈ documentary యొక్క ప్రధాన సూత్రం.

మూడు తరాల కథలు – documentary హృదయం

ఒక వృద్ధుడిని కెమెరా ముందు కూర్చోబెట్టాలి.
ఆయన చేతిలో తన తాత ఫోటో.

“మా తాతగారు వేదం చెప్పేవారు…”

అక్కడి నుంచి ఆయన కుమారుడు—

“మా నాన్నగారు 1958లో ప్రభుత్వ ఉద్యోగంలో చేరారు…”

తర్వాత మనవరాలు—

“నేను software engineer…”

మూడు ముఖాలు.
మూడు కాలాలు.
ఒకే కుటుంబం.

అప్పుడు voice over:

“ఇక్కడ చరిత్ర పుస్తకంలో లేదు. మన ముందే కూర్చుంది.”

ఇలాంటి కనీసం పది నిజమైన కుటుంబాలను documentaryలో తీసుకుంటే తెలంగాణ బ్రాహ్మణ చరిత్రకు ఇప్పటివరకు లేని జీవంతమైన documentation తయారవుతుంది.

ఆలయాలు కూడా మాట్లాడాలి

ధర్మపురి.
వేములవాడ.
ఆలంపూర్.
భద్రాచలం.
యాదగిరిగుట్ట పరిసర ప్రాంతాలు.
మంథని.
కొల్చారం.
బమ్మెర.
వరంగల్.
నిజామాబాద్.
హైదరాబాద్.

ప్రతి ప్రాంతంలో camera కేవలం ఆలయ గోపురాన్ని చూపకుండా—

పాత శాసనం దగ్గరకు వెళ్లాలి.
దాని తేదీ చూపాలి.
అందులో ఉన్న పేరు highlight చేయాలి.
పాత archive document చూపాలి.
Government Gazette చూపాలి.
గ్రంథం first edition చూపాలి.

అప్పుడే viewerకి—

“ఇది నిజంగానే జరిగింది”

అనే భావన వస్తుంది.

మనం ఒక విషయం అంగీకరించాలి

బ్రాహ్మణ సమాజ చరిత్ర అంతా గొప్పతనమే కాదు.

కాలంతో కొన్ని వృత్తులు సంక్షోభంలోకి వెళ్లాయి.
పేదరికం వచ్చింది.
పురోహిత కుటుంబాల్లో ఆదాయం తగ్గింది.
గ్రామీణ వేదపాఠశాలలు తగ్గాయి.
పాత గ్రంథాలు సంరక్షణ లేక నశించాయి.
పాత ఇళ్లు అమ్ముడయ్యాయి.
చాలా కుటుంబాలకు తమ మూడో తరం పేర్లే తెలియని పరిస్థితి వచ్చింది.

ఇవి కూడా చరిత్రే.

విజయాన్ని మాత్రమే చూపితే documentary ప్రచారం అవుతుంది.
విజయం, నష్టం, మార్పు, వలస, పునరుజ్జీవనం అన్నీ చూపితే— అది చరిత్ర అవుతుంది.

చివరి అధ్యాయం – మన తరువాత ఎవరు?

ఒక చిన్న బాలుడు తన తాత చేతిలోని పాత పుస్తకాన్ని చూస్తున్నాడు.
ఒక యువతి laptopలో digitised manuscript చూస్తోంది.
ఒక పురోహితుడు దేవాలయంలో దీపం వెలిగిస్తున్నాడు.
ఒక విద్యార్థి libraryలో పుస్తకం చదువుతున్నాడు.
ఒక scientist laboratoryలో పనిచేస్తున్నాడు.
ఒక civil-services aspirant భారత రాజ్యాంగం చదువుతున్నాడు.

Voice over:

“ఒకప్పుడు మన పూర్వీకులు రాతిపై తమ కాలాన్ని నమోదు చేశారు.
తరువాత తాళపత్రంపై రాశారు.
తరువాత పుస్తకం ముద్రించారు.
ఫోటో తీశారు.
పత్రికలో వార్త రాశారు.
ఇప్పుడు మన చేతిలో digital technology ఉంది.
అయినా మనం నమోదు చేయకపోతే…
రేపటి తరానికి మన గురించి ఎవరు చెబుతారు?”

ముగింపు

తెలంగాణ అస్తిత్వం అంటే కేవలం ఒక రాజకీయ సరిహద్దు కాదు.

ఈ నేలపై పుట్టిన భాష.
ఈ నేలలో నిర్మించిన చెరువు.
ఈ నేలపై చెక్కిన శాసనం.
ఈ నేలలో పాడిన కీర్తన.
ఈ నేల కోసం జైలుకెళ్లిన కవి.
ఈ నేల నుంచి దేశాన్ని నడిపిన నాయకుడు.
ఈ నేలలో వేదం చదివిన గురువు.
ఈ నేలలో మొదటి అక్షరం నేర్చుకున్న పిల్లవాడు.

అందరూ కలిసే తెలంగాణ.

ఆ తెలంగాణ మహా చరిత్రలో బ్రాహ్మణ సమాజానికి సంబంధించిన ఆధారాలను గుర్తించడం—
ఇతరుల చరిత్రను తగ్గించడం కాదు.
మనకు సంబంధించిన పేజీలు కనుమరుగుకాకుండా భద్రపరచడం.

అందుకే ఈ ప్రయాణం.
అందుకే ఈ పరిశోధన.
అందుకే ఈ డాక్యుమెంట్.

చివరగా ఒక్క మాట—

“పూర్వీకుల పేరు చెప్పుకోవడం వారసత్వం కాదు. వారు మిగిల్చిన జ్ఞానాన్ని గుర్తించి, ఆధారాలతో భద్రపరచి, తరువాతి తరానికి అందించడమే నిజమైన వారసత్వం.”

స్క్రీన్ నెమ్మదిగా నలుపులోకి వెళ్తుంది.
ఒక పురాతన శాసనం కనిపిస్తుంది.
దానిపై నుంచి అక్షరాలు ఒక్కొక్కటిగా వెలుగుతాయి.

తెలంగాణ అస్తిత్వానికి…
తరాల చరిత్రకు…
నిదర్శనం.